Фильм о Мгере Мкртчяне

Фрунзик МкртчянЖурналисты Шушаник Саакян и Ованес Папикян создали документальный фильм-эссе о Народном артисте СССР Мгере Мкртчяне, изначально имея желание и намерение представить незнакомый многим, неожиданный артистический образ, своеобразно обобщив-подытожив  мысли и суждения одного из величайших актеров XX столетия, «оставшиеся за кадром» его размышления  и оценки.
Мгер Мкртчян никогда не вел каких-либо дневниковых записей, не выступал с печатными выступлениями и статьями, не читал лекций об актерском искусстве, хотя в конце 1970-х публично зачитал тезисные записи «Кто может быть актером», которые, в случае развития и углубления, могли стать любопытной реальностью в нашей театральной литературе.
Однако по разным поводам актер высказывал мысли, давал оценки, говорил о разнообразии мира и природы, человека и его внутреннего мира. Все это и стало сюжетно-содержательной основой созданного фильма, что сделало самобытным и интересным вышедшее на экраны кинопроизведение.
В нашем документальном кино были попытки создания фильма-эссе, был создан ряд интересных  работ, которые преимущественно стремились к «портретному очерку», к портретному кино. Фильм Ованеса Папикяна и Шушаник Саакян не является портретным очерком, хотя авторы фильма обратились к биографическим чертам, своеобразно преподнесли ту среду, в которой родился и сформировался деятель искусства.
Придавая важность роли и значению среды, авторы  фильма представили Гюмри, некоторые черты, характерные для его облика, в них разыскивая и оценивая особенности становления актера. В фильме есть несколько обращений к Гюмри,  и они оправданны и обоснованы, поскольку в жизни деятеля искусства  этот город имеет важное значение. Здесь были созданы его выделяющийся подчеркнутым трагизмом почтальон Никол (Песня прошедших дней») и отличающийся неореалистичной выразительностью Рубен («Танго нашего детства»), этот город первым откликнулся на факт присвоения выходцу из него звания Народного артиста СССР и пригласил на чествование.

В фильме в частности представлены некоторые эпизоды этой встречи-чествования, где актер впервые публично достигает исключительной откровенности, прибегает к самооценке, ни в коей мере не поступаясь объективностью.
В фильме, рассказывающем о «незнакомом» нам Мгере Мкртчяне авторы, не будучи профессиональными кинематографистами, тем не менее прибегают к ряду любопытных решений, прекрасному преподнесению монтажа, внутреннему движению, что и делает этот фильм чрезвычайно интересным, достойным просмотра. Благодаря слову, своеобразному действу, развивающемуся в кадре, любопытным преподнесением композиции кадра этот фильм приобретает особую художественную ценность.
Художественные уловки, сопутствующие им элементы документализма, неприкрытая публицистичность способствуют тому, что  образ Мгера Мкртчяна преподносится в совершенно новых ракурсах, раскрывает перед нами не только человека с большой личной трагедией,  но и мыслителя, исключительного философа, высказанная которым любая мысль содержит большое значение, прежде всего, с позиций восприятия искусства.
Этот фильм – важный вклад как в национальный кинематограф, так и историографию Мгера Мкртчяна.

Айерн айсорЛевон МУТАФЯН
http://ru.hayernaysor.am/1314250808
25.08.2011

Печать

"Ի վերջո, ո՞վ է урод-ը". Հոսանքազրկել են Մհեր Մկրտչյանի հուշատուն-թանգարանը

"Գյումրիում, էլեկտրաէներգիայի պարտքի պատճառով, հոսանքազրկել են Մհեր Մկրտչյանի հուշատուն-թանգարանը... Եվ ահա շնորհալի կինոբեմադրիչ Արմեն Գասպարյանն իր ֆեյսբուքյան էջում մեկնաբանելով փաստը, урод է անվանել մշակույթի նախարարությանը, Հայաստանի թատերական գործիչների միությանը, երկրի նախագահին և այլն, պնդել, որ "բոլորը մարդ են դարձել Մհեր Մկրտչյանի շնորհիվ": Հասկանում եմ գործընկերոջս զայրույթը, սակայն վիրավորանքներ հնչեցնելուց առաջ՝ հարկ էր, որ նա տեղեկանար, թե ինչ կապ ունեն նշյալ կազմակերպություններն ու անձինք չվճարված էլեկտրաէներգիայի և հոսանքազրկումների հետ... Հուշատուն-թանգարանը համայնքային սեփականություն է, հետևաբար Գյումրու քաղաքապետարանը պիտի զբաղվեր այդ խնդրով, ոչ թե ՀԹԳՄ հասարակական կազմակերպությունը կամ մշակույթի նախարարությունը... Ինչու՞ Գյումրու քաղաքապետարանի մշակույթի բաժինը չի վճարել օգտագործված հոսանքի վարձը, ինչու՞ ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաքներից մեկում մշակույթի օջախի հոսանքազրկումը չի դարձել Գյումրու ավագանու քննարկման նյութ, չնայած համոզված եմ, որ ավագանու անդամների 99 տոկոսը տեղյակ չէ այդ հուշատան գործունեության մասին (մեկ տոկոսը Լևոն Բարսեղյանն է ներկայացնում):
Ի վերջո, ո՞վ է урод-ը, եթե ոչ Գյումրու էլցանցերի տնօրինությունը, որն այնքա՜ն բարոյականություն և ըմբռնում չունի, որ հոսանքազրկում է Մհեր Մկրտչյանի հուշատունը... Ուրեմն, սիրելի Արմեն Գասպարյան, урод- ներին պետք է փնտրել Գյումրուց ներս..."

 tsayg-logoԼևոն Մութաֆյանի ֆեյսբուքյան էջից
23.08.2013
http://tsayg.am/mainpage/5342-c-cs-s-l-s-b-n-bsps-.html

Մհեր Մկրտչյանի աստեղային ժամերը

Մարդը և ժամանակը
(Մեծ դերասանի 70 ամյակին)

Մհեր ՄկրտչյանԳյումրեցի հին բարեկամներիցս մեկը' ինքնուս նկարիչ, մանկապատանեկան ստեղծագործության կենարոնի տնօրեն Ալբերտ Գրիգորյանը գիրքը է գրել Մհեր Մկրտչյանի  մասին: Ավելի  ճիշտ, մի պատառիկ է ներկայացրել նրա դերասանական պատանությունից' ինքնատիպ ներշնչանքով պատմելով հանրահայտ Տեքստիլի թատերախմբում նրա առաջնախաղի մասին:  Ներշնչված ու խանդավառ բարեկամս վստահաբար նշում է, թե արտիստը շատ վաղուց էր, Մհեր Մկրտչյանի էության մեջ գլուխ բարձրացրել, արտիստը շատ վաղուց ինքնահաստատում և ինքնադրսևորում էր պահանջում:

Պատենական խենթավուն խաղերը, սիրողականությանն այնքան բնորոշ շտապողականությունը, պահ առաջ արդյունքի հասնելու մղումը պարտադրել էին պատանի դերասանին բազմաթիվ դերեր խաղալ, մանկական հպարտությամբ ձեռք զարկել բարդագույն կերպարների՝ ամեն մի ներկայա­ցում ու կատարում վերածելով երևակայության անօրինակ խաղի: Այն, ինչ անում էր Մհեր-Ֆրունզիկ Մկրտչյանը ինքնա­գործ բեմում, պարզապէս սո­վորական դերակատարում չէր. խաղ էր, ցնծություն, հրավառություն, տպավորությունների ինքնահատուկ ցուցադրություն, որը չէր ենթարկվում որևէ տե­սական սահմանման ու բնութագրումների, որի համար պարագծեր ու շառավիղներ չկային: Տրված զարմանալի խենթություններին՝ ապագա դերա­սանը գույներ էր հավաքում իր ապագա դերակատարումների համար, փորձարկում էր այն արտահայտչամիջոցները, որոնք հետագայում բյուրեղանաղով  պիտի մկրտչյանական ու բացառիկ կոչվեին, պիտի առանձնացնեին նրա տեղն ազգային և համաշխարհային դե­րասանական արվեստում:
   Նրան արհեստավարժ թատրոնի բեմ հրավիրեցին այն ժամանակ, երբ թատրոնն իր կարիքն ուներ, երբ անհրաժեշտ էր հրաժարվել կատակերգա­կանի տարածված սկզբունքներից, ավանդական ծիծաղա­շարժ դիմակներից: Հայ նորագույն թատրոնը կատակերգակների կարիք իսկապես ուներ: Համբարձում Խաչանյանից հետո կատակերգականի դպրոցը դարձել էր խճողուն, պակասել էր ողբերգակատակերգականը, որով ժամանակ առ ժամանակ առկայծում էր Հրաչյա Ներսիսյանի Պաղտասարը, որը փշրում էր կատակերգականի կաղա­պարները, որը կարևորում էր ողբերգականի ու կատակեր­գականի այնքան հազվադեպ համաձուլվածքը: Հայ նորագույն թատրոնում տարածվել էին էժանագին ծիծաղի այսպես կոչված վարպետները, որոնք չափազանց հասարակացրել ու անարժեք էին դարձրել կատակերգությունը: Պիտի նոր անուններ ծնվեին, պիտի նոր անհատներ ի հայտ գային ձևավորելու կատակերգական դպրոցի նոր ժամանակը:
   Գյումրու թատրոնը, որը դե­րասանական զորեղ անհատականությունների պակաս երբեք չէր զգացել, որը հետաճեմյանական շրջանի իր նոր հաստատումների ճանապարհով էր ընթանում, զգաց ու հասկացավ Մհեր Մկրտչյանին թատրոն բե­րելու ճիշտ ժամանակը, գիտակցեց, որ ավանդական ու նոր թատրոնների ճամփաբաժ- նին կանգնած այս դերասանը, որն իր մեջ և ռոմանտիկական թատրոնի որոշ մեթոդներ էր կրում, և կենցաղային-հոգեբանական թատրոնի առանձնահատուկ դրսևորումները, պիտի ծներ իր թատրոնը՝ անկրկնելի, նախատիպերը չունեցող թատրոնը, որում առաջնային պիտի դառնա­յին համաշխարհային կատակեր­գական դպրոցի լավագույն միտումները: Նա Գյումրու թատրոնում խաղաց Տրուֆալդինո' հետվերածննդյան շրջանի մեծ թա­տերագիր Կարլո Գոլդոնիի «Եր­կու տիրոջ ծառան» կատակերգության մեջ, ուր հեղինակն ամ­բողջապես չէր հեռացել «կոմեդիա դել արտեի» ազդեցություններից հնարավորություն տալով դերասաններին ընթանալ իմպրովիզացիայի հրապուրիչ ճամ-փաներով: Սա հենց Մհեր Մկրտչյանի նախասիրությունն էր, նրա յուրօրինակ ազատությունը, երբ դերասանը դուրս էր գալիս թատերագրի կողմից նախանշված դրություններից ու հոգեվիճակներից և գնում դեպի ազատ ստեղծագործությունը: Կիրք ու խանդավառություն կար դերասանի այդ կատարման մեջ, կար արտասովոր գունեղություն, կար անչափելի նվիրում: Որքան էլ շատ արտահայտչամիջոցներ դեռևս չունեին հղկվածություն ե համաչափություն, որքան էլ անփորձությունն ու բնական կաշկանդվածությունն իրենց դրոշմն էին թողնում, այնուհանդերձ այս կատարումը առաջին ու մեծ աստեղային ժամն էր, որն հայտնվեց դերասանի ճանապարհին, հայտնվեց անսպասելիորեն թատրոն բերելով կատակերգա­կանի այն տեսակը, որից չափա­զանց հեռացել էինք: Շատերն շտապեցին դրվատանքի խոսքերով պատել Մհեր Մկրտչյանի առաջին կատարումը, շատերն հայտնություն համարեցին նրա բեմելը, սակայն ոչ ոք չուզեց (կամ չկարողացավ) բացատրել կատարման ու դերասանական տեսակի այն առանձնահատ- կությունները, որոնք իր հետ բե­րում էր դերասանը:
   Իսկ դերասանը գալիս էր միջնադարյան թատրոնից, գալիս էր հիստրիոններից ու տրուբադուրներից, գալիս էր ժողովր­դական թատրոնից, որոնց կա­տարման շատ սկզբունքներ, բուֆոնադն ու գրոտեսկը, չափազանցություններն ու կատակախաղը, դարձնում էր իր արվեստի հիմքը: Դժվար է ասել, որ այդ ամենը դերասանի մեջ ուներ տե­սական մեկնաբանություն ու նախահիմք: Մկրտչյանը ենթագիտակցորեն էր գնում այդ ամենին՝ կենդանություն հաղորդելով իմպրովիզացիոն արվեստին, ժողովրդաթատերային ակունքներին: Նա շունչ ու ոգի էր հաղորդում տարածված-հանրահայտ դիմակներին, նա ազատորեն գնում էր դեպի Չապլինը' հետագայում ստեղծելով ողբերգակատակերգական մի նախատիպի, որը դեր առ դեր հասրտացավ, ձեռք բերեց զարմանալի խհրքայնություն, արտահայտչական նո­րանոր սկզբունքներ: Մհեր Մկրտչյանի կատարման մեջ շատերը կարևորեցին սոսկ դիմա­կի գոյությունը, տիպաժի առկայությունը, մինչ դեռ դերասանը պայքարում էր տիպաժայնության, ավանդական դիմակի հաջողության ստվերում պահվելու բարդույթի դեմ: Ուստի ստեղծեց ծերունի Կոնիի (Գորկի «Թշնամիներ») և Խլեստակովի (Գոգոլ, «Ռևիզոր») միանգամայն տարբեր կերպարները' պարզելով իր դիապազոնի ընդգրկունությունը, պարզելով միանգա­մայն տարբեր ժանրերում ինքնադրսևորվելու կարողությունները: Կոնին դրամատիկական լիցք ու բացատրություն ունեցող կերպար էր, գոգոլյան  հերոսը  ընդգծված կատակերգական: Երկու կատարումներն էլ նոր աստեղային ժամեր էին, երկու կատարումներում էլ դերասանը ժխտում էր ամպլուային սահմանափակումների հասկացությունը և վստահաբար գնում դեպի ստեղծագործական յուրօրինակ խիզախումը այսպիսով նաև փշրելով պսստկերացումները պարզունակ կոմիկւսկանի մա­սին:
Իր հետագա դերակատարումներում Մհեր Մկրտչյանը փորձեց հենքային դարձնել իտալական նեոռեալիզմի արտահայտչական սկզբունքները, չվախեցավ նմանվելուց ու կրկնվելուց: Եվ զարմանալիորեն միաձույլ կերպով նրա ստեղծագործության մեջ միահյուսվեցին Չապլինի, Տոտոյի, Ֆիլիպպոյի, ապա արդեն ֆրանսիական կինոյի մեծագույն վարպետներից մեկի՝ Ֆերնանդելի գեղարվեստական մեթոդներն ու արտա­հայտչական յուրատիպությունները՝ այսպես ձևավորելով Մհեր Մկրտչյանի ֆենոմենը, այսպես ժխտելով նրա արվեստի պար­զունակ մեկնաբանությունները: Եզոպոսը (Ֆիզեյրեդո, «Աղվեսն ու խաղողը»), Պաղտասարը (Պարոնյան, «Պաղտասար աղբար»), Մերկուցիոն (Շեքսպիր «Ռոմեո և Ջուլիետ») այն շքեղ ու ինքնատիպ կատարուններն էին, որոնց շնորհիվ ռեժիսուրան լու­ծում էր բազմանիստ խնդիրներ, որոնց միջոցով դերասանը թատ­րոն էր բերում մարդկային ամենատարբեր ճակատագրեր, դրանք ներկայացնում մերթ ընդգծված էքսպրեսիայով, մերթ ռոմանտիկական անպարտակելի շղարշով, մերթ ողբերգական թատրոնի ավանդույթներով: Հատկապես Մերկուցիոյի կատարումը վստահեցրեց, որ Մհեր Մկրտչյանի մեջ նստած է իսկա­պես անօրինակ դերասան, ով կարողանամ է ընդգծված կատակերգականից անցում կատարել դեպի ընդգծված ողբերգականը: Սա ոչ միայն ազգային, այլև համաշխարհային թատրոնում բա­ցառիկ իրողություն էր, սա հենց այն սիմբիոզն էր, որը ծևավորվէլ էր վերը հիշատակված դերասանական դպրոցների միավորումից: Նա միայն ու միայն Մհեր Մկրտչյանի տեսակն էր, որը գալիս էր նաև ռուս մեծ դերասան Միխայիլ Շչեպկինից, ով կատակերգական վառ տաղանդ լինելով  անսպասելիորեն խաղացել է ողբերգական ընդհանրացումների դեր՝ ֆրանսիական վոդևիլներից մեկում պատկերելով նավաստու մեծ ողբեր­գութունը: Մհեր Մկրտչյանն այս­պես պատկերում էր հայ գյուղացի Ղազարին (ժ. Հարությունյան, «Ղազարը գնում է պատերազմ» ըստ Մ. Դարբինյանի «Կիկոսը» վիպակի):
   Ղազարը սովորական կատարում չէր: Պոռթկում էր և ժայթքում, Ղազարը ողբերգակատակերգականի բարձրակետն էր դերասա­նի արվեստում, Ղազարը պար­տադրում էր դերասանին գնալ դե­պի արտահսյտչսմիջոցների բազմազանությունը, դեպի «միա­միտ» խաղը, որի մեջ էր կատար­ման ողջ հմայքը: Ներքին արտա­ռոց լարում կար կատարման մեջ, գունային շքեղ զարգացումներով էր առաջ ընթանում այս կատա­րումը, որը կառուցված էր մի շարք ինքնատիպ բարձրակետերի վրա: Բեմադրիչ Հրաչյա Ղափլանյանի հետ դերասանը ձգտել էր հագեցած ու ամբողջական դարձնել այդ բարձրակետերը, անվերջորեն պատկերել կերպարի էվոլյուցիան  միախառնելով կատակերգական ու դրամատիկական երանգները: Ամենացնցող տեսարաններից մեկը «հարցաքննության» տեսարանն էր, երբ Ղազար-Մկրտչյանին պարտադրում էին երգել: Նա պիտի որևէ օպերային արիա երգեր, պիտի ապացուցեր իր օպե­րային աստղ լինելու հանգաման­քը; Սակայն արիայի փոխարեն միամիտ ու պարզ գեղջուկը «Որսկան ախպեր» էր երգում՝ երգը դարձնելով դրամատիկական կտավի անկապտելի մասը, երգի մեջ պարփակելով յուրատեսակ դրամատիկական մենախոսությունը: Սա երգի կատարում չէր, սա սովորական մեղեդու արտաբերում չէր: Երգի միջոցով դերասանը պատմում էր իր հերոսի ողբերգության մասին, երգի միջոցով դե­րասանն իր բողոքն էր արտահայտում:
Կատարման այս հատվածն արդեն հող էր նախապատրաստում «Հին օրերի երգը» ֆիլմի փոստատար Նիկոլի համար, այն տեսարանի, երբ Նիկոլ-Մկրտչյանը նայում էր ոչխարի մորթված գլխին: Դերասանն ասես մոռացնել էր տալիս իր բոլոր կատա­կերգական դերերը, դերասանը պարտադրում էր հավատալ իր ող­բերգակ լինելու փաստին ու խա­ղում էր ողբերգական շիկացումներով, խաղում էր արտակարգ ողբերգական լիցքով: Միայն մեծ դերասանն էր ունակ նման կերպարանափոխման՝ «01-99»-ի Գարսևանից, «Սրտի արատի» Գվիդոնից, «Եռանկյունու» Գասպարից հետո հասնել նման գեղարվեստական արդյունքի: Միայն Մհեր Մկրտչյանի նման դերասանը կարող էր խաղալ Հացթուխ՝ Միշել Պանյոլի «Հացթուխի կինը» պիեսի բեմադ- րության մեջ հաստատելով նո­րանոր գեղարվեստական որակ­ներ ոչ միայն իր արվեստում:
«Ի՞նչ, համաձայնել տիպա­ժի դերիին: Երբեք: Ես երբեք թույլ չեմ տա»,- տարիներ առաջ հրապարակավ ասաց Մհեր Մկրտչյանը և գնաց դեպի իր արվեստի խորքային դրսևորումները, գնաց դեպի նոր իրողություններ: Փորձեց Սիրանո դը Բերժերակ, որի մասին շատ վա­ղուց էր երագել, ստեղծեց «Հատակում» գեղարվեստական և «Պաղտասար աղբար» հեռուստատեսային ֆիլմերը, Բարոն և Պաղտասար նկարահանվեց, հետո անսպասելիորեն իրեն փորձարկեց գեղարվեստական ասմունքում մեզ ժառանգելով Սևակի «Մարդ էլ կա, մարդ էլ» բանաստեղծության հրաշալի կատարումը, որով նա մի նոր որակի էր ձգտում: Թատրոն հիմնեց, որին «Արտիստական» անունը տվեց: Ոչ այն է վերա­կանգնելու Թիֆլիսի Արտիստականի անունը, որքան ստեղծելու դերասանական թատրոն, որի կարոտն ինքը զգում էր:
Իսկ հանդիսատեսն իր կա­րոտն էր ապրում: Մեծ կարոտը: Հիմա էլ ապրում է, քանզի ազգային թատրոնը կարիք ուներ նրա կատարումների, քանզի նա մի մեծ ու հետաքրքիր աշխարհ էր իր մեջ կրում:
Աշխարհ, որը շրջանակվեց որոշակի ժամանակահատվա- ծով, իսկ այդ աշխարհը կրողը մնաց...

«Հայաստան»Լևոն Մութաֆյան
6 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2000թ
ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՏՈՒՆ